Kazak Tulgalary
Abdukerim Bolis Karatay ishinde Davlet boladi.Ilimge ünem bergen azamat edi.
Bir makalada bilay jazadi:
"Shygystyn shyrkav shetinde tungysh Oris mektebin ashkan, balalarynyn berine Moskva, Leningrad, Ufadan
jogary bilim bergen, halkyna kamkorlyktan baska kylday kiyanaty bolmagan adam edi."
Bu kusagan azamat halkymyzdyn ishinde tuvabersin dep tilektemiz.
Sultanmahmut´tyn Abdukerim ataga arnalgan öleni:
"Jangyryp Altay tavy salasynan,
Maiyskan balkaragai arasynan
Dedi magan: "tyrysyp kutylmasan,
Saharanyn ne izdeysin dalasynan?
Telmirip gumyrynda jemtik jegen
Karganyn jaman=aksyn balasynan.
Onan da talaptanyp, kolyn sozyp,
Allanyn nesibendi al panasynan.
Mandai termen jan kyjyp,jiger etip,
Turmysty alyp sokshy jagsynan".
Ukpaidy bul sözimdi baska kisi
Mahmuttyn Abdikerim agasynan"
Jazyksyz japa shekkender
Menin jas kezimde sheshem Bagdat, sheshemnin äkesi Äbdikärim
bolys Erejepuly jäne menin äkem Gazez Kalbanov tuvraly
estelikter aityp otyruvshy edi. Shet elde jürip Kazakstan
tävelsizdik algan son kezinde saiasiy kuvgyn körgenderdi aktav
tuvrasynda komissiya kurganyn estidik. Sol sebepti jazyksyz
japaga ushyragan osy azamattarga ükimet nazary tüsip, jer
avyp boskyn bolgan, sonynda repressiyaga tüskendigin, endigi
aktav tizimine iligüvin maksat etip estigen bilgen derekterdi
gazetke usynyp otyrmyz. Shygys Kazakstandy meken etken
naimannyn Karatai ruvyna otyz jyldan artyk Erejep
kajy bolys bolgan edi. Artynda üsh uly kaldy. Ülkeni
Äbdikärim askan zerek, iynabatty, akyldy meiirimdi bolyp
ösipti. Sondyktan äkesi de erekshe nazar salyp osy balany
jastaiynan avyl moldasyna, sonynan Peterburgtagy orman
sharvashylyk instituvyna tüsiredi.Eki jyldan son
orynsyz jalaga ilikken Erejep kajy Omby türmesine
kamalady. Äbdikärim osynda kelip äkesin bosatyp alady.
Erejep kajy bolystyktan bosatylady. Bul orynga 25
jastagy Äbdikärim bolys bolyp sailanady. Sodan 25 jyl
karatai elinin bolysy boldy. Osy jyldarda akjarkyn,
sabyrly adam bolgandyktan elge jagymdy, jaily, syyly
bolypty. Sondyktan özi tuvyp ösken Katonkaragai avdany
Shyngystai avylyndagyny emes Öskemen oblysyna
karasty segiz bolys elge aga sultan bolady. Eki märtebe
Rossia memlekettik duvmasynyn müsheligine sailanady.
El jurtynyn közin ashyp agartuvshylyk kyzmetimen de
xalyk sanasyn oiatuvga den koiady. Kazaktyn aituvly
kemengerleri Abai, Ibyrai syyakty 1907 jyly Shyngystai
avylynda kazaksha - oryssha tört klastyn mektep
saldyrady. Osy mektepke Semei Omby kalalarynan mugalim
aldyrady. Kazak dalasyndagy osy önirdegi tungysh
janalyk osy mektepti körüvge jan-jaktan el agylgan eken.
Baijigit Äripjan akyn:
Shyngystai bir tamasha jer eken goi
Karatai berekeli el eken goi
Altaida altyn uja mektep ashkan
Äpekem bir askartav bel eken goi, dep
Äbdikärimge xalyk koigan «Äpeke» degen däriptev
atavmen jyrlaidy. Sol Äpekennen, Kambar, Shabdan,
Magavija, Kakan degen tört ul, Bagiyla, Bagdat, Balkan degen
üsh kyz tuvyp osy mektepten okyp bilim alady. Äpeken
Semeide kazaktyn klassik akyny Sultanmaxmut
Toraigyrovpen tanysyp öz avylyna shakyrady. Akynnyn
navkatanyp jürgen kezi eken. Bir jagynan ak iship emdelip,
äri balalardy oryssha-kazaksha okytady. Bul derekterdi
«Kazak ädebijeti» gazetine «Songy bolys» degen takyryppen
Boshai KitaPbaev jazgan eken, okyp riyzalyk sezimge
bölendik. Boshaiaganyn aituvynsha Sultanmaxmut
okuvshylaryna giybrat jazgan eken. Sonda:
Jangyryp Altai tavyp salasynan
Maiyskan balkaragai arasynan
Devi magan, tyrysyp kutylmassyn
Saxaranyn ne izdeisin dalasynan
Telmirip gumyrynda jemtik jegen
Karganyn jamanaksyn balasynan
Onanda talaptanyp kolyn sozyp
Allanyn nesibendi al, panasynan
Mandai termen jan kyjyp, jiger etip
Turmysty alyp sokshy jagasynan
Ukpaidy bul sözimdi baska kisi
Maxmuttyn Äbdikärim agasynan depti. Sheshem
Bagdattyn aituvynsha äpkesi BagiyIaga Sultanmaxmut gashyk
boIyp söz salady. Bir-ak ta közi tirisinde atasy Erejep
kajy Uvak elindegi bir savdagermen kudalasyp koigandyktan
Äbdikärim shartty buza almaidy. Osylaisha BagiyIada
akyndy jaratkanymen eki jas kosyla almaidy.
Sultanmaxmuttyn «Kamar suIuv» romany, jäne köptegen
olenderi osy BagiyIaga arnalgan eken. Äbdikärim saldyrgan
mektep bilim shanyragy ortaIygy bolyp, Kenes ökimeti
ornagan son da köptegen adamdar bilimge suvsyndagan oryn
boldy. Munda tiI galymy Särsen AmanjoIov, filosofia
gylymynyn doktory Kabdesh Damitov, ädebietshi shynshy
gaIym Balamer Saxarov, jazuvshy Oralxan Bökeev, general
maior I. D. Konlov siakty belgili azamattar okygan S.
Toraigyrovtyn (I-t. 219 b.) kitabinde Äbdikärim bolystyn,
jesir davy, jer davy t.b. biylik sheshimderi aitylady.
Äbdikärim Erejepuly 1920 jyly avyr salyktan jäne
«Xalyk javy» ataluvy sebepti Kytai jerine ötip ketuvge
mäjbur bolady. Budan sonda sergeldenge tüsip bir neshe ret
ary-beri ötuvge mäjbur bolady. Artta, elde kalgan balalary
1929 jyly Shrykkaiyn degen jerge jer avdaryIyp,
1930 jyly Shabdannyn kömegimen olarda kytaiga kashyp
ötedi. Shynjan Tarbagataindagy bir toida Äbdikerimdi
Äripjan izdep baryp bolysty madaktap aitkan säIemdegi bir
shuvmakta:
. . . Karatai jaksy el edin
Tolkyp bir turgan köl edin
Buktyrmanyn boiynda
Askar tavdai bel edin
Tapjyklmaityn terendei
Tabmylmaityn er edin dep jyrlagan akyndy toktatyp
Äbdikärimnin özi de bes alty shuvmak ölendep javap aitypty.
Sonyn bir shuvmagynda:
Söileitin tüpten orai sheshen kaida
Adaspai el bastagan kösem kaida
Kazagym kazakshylyk kalybynmen
Kara jol dangyragan köshin kaida dep
el jurtynyn tozyvyna küizeledi.
Äbdikärim 1934 jyly kyrküiekte Altai aimagy
(shynjan) Sarsümbu kalasyndagy kenes konsylynyn
monshasynda ömirden ötti. Monshashy Erzikov degen tatar
«Äpende shöldediniz koi», dep bir kese suvga uv salyp beripti.
Budan son balalary kudalavga tüsip 1938 jyldyn aiagynda
Shynsai gomindandary Kambarmen, Shabdandy, küyev
balasy, menin äkem Gazezdi, jäne Zenkov, Sälim Janarov
degen kisilerdi ustap kupiya türde SSSR-ga äketedi. Olardy
Urimji türmesinin bastygy Nygymet Mynjan (jazuvshy)
degen kisi kamavda ustaidy. Sheshem Bagdat jolyktyruvdy
ötinip, nege körsetpeisin! - degende olar munda emes, dep
javap bergen. Nygmet öle-ölgenshe shyndykdty aitpai ketti.
Söitsek bul kisilerdi SSSR-ga äketken eken. Buny sol kezde
Novosibirsk türmesinde bolgan Shygys Kazakstan azamaty
Düisenbi Düisenberdiev, bul kisilerdin özimen birge bir
kamerada otyrgandygyn aitady. Kazirgi kezde Äbdikärim
urpaktary Kytaidyn Shynjan ölkesinde ömir süruvde.
Äbdikärim bolystyn jarkyn beinesi tek kana jaksy
kyrynan xalyk jadysynda saktalgan. S. Toraigyrov
shygarmalarynda, M. Ävezovtyn «Abai jolynda» Erejep
bolys, Oralxan Bökeevtin «Atav kerek» romanynda
Äbdikärim obrazy, Kalixan Iskakotyn «Jankiymak»
dramasynda, Kytaida basylgan «Altaidyn ak shyktary»
romanynda Magaz Razdanuly syyakty jazuvshylar öz
shygarmalaryna keiipker etip algan. Äbdikärim salgyzgan
mektep l998-jyly tamyzdyn 28-i küni Katonkaragai avdan
äkimshiliginin sheshimimen «Äbdikärim mektebi», ataldy.
Menin äkem Gazez Nurmuxametuly Kalbanov 1903
jyly Aksuvatta tuvgan. 1918 jylga ,shein Kökpetti Semei
kalalarynda oryssha okiydy. Jyrma eki jasynan bastap
ükimet kyzmetinde isteidi. 1925 jylga shein Shygys
Kazakstan oblysynda advokat, sot bolyp isteidi. 1928 jyly
Semei oblystyk partiya komitetinin ügit-nasiyxat
baskarmasynyn bastygy jäne oblys äkiminin orynbasary
bolgan. 1926 jyly Äbdikärimnin kyzy Bagdatka üilengen.
Kelesi jyly menin ülken agam Soltan (Sultanmaxmut)
tuvypty. Gazez jogaryda jazgandai repressia kurbany
boldy. Soltan Kökeev Kazak SSR Gylym akademiasynda
K.Sätbaev jane M. Ävezovtardyn kamkorlygymen okyp, Ä.
Margulannyn karamagynda kyzmet etti. Shäken Aimanovtyn
kinolaryna konsultant bolyp birge istedi. 1989 jyly
kaitys bolganga sheiin Kazak SSR eskertkishter korgav
kogamynda jumys atkarady. Äkemizdin jazyksyz
jogalyvyna bailanysty aktav isin izdestiruvge agamyz
ülgermedi. Özimnin armanym ata-mekenge oralman bolyp,
balalarymnyn ata jolyn kuvyp tävelsiz elinin azamaty
boluvlaryna septigimdi tiygizuv.
KNR, Urimji kalasy,
Säken Gazezuly.
| EREJEP
|
| ÄBILGAZI
| ÄBDRAZAK
| ÄBDIKÄRIM
|
| ÄBDIKÄRIM
|
| KAMBAR
| KAKAN
| MAGAVIA
| SHABDAN
|
| KAMBAR
|
| KAISAR
| BÄYIS
| LOTAI
|
| BÄYIS
|
| TYNYSBEK
| BAKYTBEK
| ERKIMBEK
| AIDYN
| JARKYN
| JALYN
|
| TYNYSBEK
|
| JENIS
| TABYS
| KADYS
| KADYL
|
SHEJEREM(Mein Stammbaum-Family tree)
Abdukerim Bolys
